Henryk Kazimierowicz. Ksiądz z nienapisanej sztuki Witkacego

Dysertacje doktorskie Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk, pod red. Joanny M. Sosnowskiej, t. XV pod red. Antoniego Wincha, Warszawa 2021

Przemysław Pawlak przeprowadził detektywistyczne śledztwo tropami najbardziej ekscentrycznego księdza w historii sztuki i polskiego kościoła katolickiego, historyka filozofii i etnologa. Bohater książki, syn mistrza szewskiego, obronił doktorat w Rzymie podczas ferii zimowych 1923 r., w tajemnicy przed polskimi biskupami i profesorami, pod okiem których studiował w Lublinie i Warszawie. Hierarchowie tępili jego zainteresowania nowymi trendami w sztuce, dlatego kilka rozpraw opublikował pod pseudonimem Stanisław Marcus. Był jednym z pierwszych interpretatorów sztuk Stanisława Ignacego Witkiewicza, które inscenizował na deskach wiejskich scen wraz z parafianami w Stolinie, Mielniku nad Bugiem i Tłokini. W kościelnym wydawnictwie w Sieradzu przygotował do wydania Metafizykę dwugłowego cielęcia.

Psychoanalizę proponował wykorzystać, by lepiej spowiadać w konfesjonałach, malarstwo futurystów i ekspresjonistów – by zachęcić wiernych do uczestnictwa w nabożeństwach. Studia zaoczne księży propagował jako najskuteczniejsze narzędzie sublimacji popędu seksualnego, a kwas chlebowy jako sposób na walkę z alkoholizmem. Instytucję papiestwa badał psychologicznie na gruncie teorii emocjonalnej genezy religii. Zwyczaje Poleszuków analizował podobnie jak Bronisław Malinowski życie mieszkańców Wysp Trobrianda.  Dzięki Kazimierowiczowi przyjął się w polszczyźnie termin "religioznawstwo". Poliglota urodzony na skraju warszawskich Nalewek, udawał Żyda, by łatwiej targować się z ulicznymi bukinistami. Prywatny księgozbiór, liczący podobno 6 tysięcy tomów (zaginiony), przechowywał w skrzynko-szafkach, gotowy na kolejne przeprowadzki. Ostatnie miesiące życia spędził jako więzień i tłumacz w KL Dachau. Posługując się kategoriami teatralizacji życia i śmierci, Przemysław Pawlak dokonał interpretacji systemu niemieckich obozów koncentracyjnych jako teatru, najokrutniejszej i najbardziej przerażającej realizacji Witkacowskiej teorii Czystej Formy w XX wieku.