Zbiory Specjalne obejmują bogaty zespół dokumentów służących badaniom nad historią polskiego życia artystycznego XIX i XX wieku. Zbiory powstały z materiałów i dokumentów, przekazanych przez Ministerstwo Kultury i Sztuki oraz innych placówek państwowych i osób prywatnych. Z czasem do istniejących materiałów zaczęto włączać dokumenty rękopiśmienne z zakresu historii i dokumentacji teatru, filmu, literatury oraz muzyki i sztuki ludowej.
W Zbiorach znajduje się ponad 2000 numerów inwentarzowych (obejmujących od 1 do nawet kilkuset jednostek archiwalnych), 1983 mikrofilmy, 281 fotokopii i około 1000 mikrofisz. Dostępne katalogi: alfabetyczny, proweniencyjny, dysertacji doktorskich, sztuk teatralnych, alfabetyczny katalog Archiwum IPS, katalog mikrofilmów i fotokopii. Wśród archiwaliów znajdują się zarówno spuścizny artystek i artystów, jak i aktorek i aktorów teatralnych, a także dokumenty pracy badawczej historyków sztuki, muzykologów czy historyków teatru. Materiały z zakresu literatury to przede wszystkim listy polskich pisarzy występujące w różnych zespołach korespondencji. Ponadto w Zbiorach znajdują się mikrofisze ze zarchiwizowanymi starymi drukami z biblioteki Leopolda hr. Cicognary (1767-1834), która od 1824 roku znajduje się w zbiorach Biblioteki Watykańskiej w Rzymie.
Zespół: dr Magdalena Kasa (kierowniczka Zbiorów), dr hab. Jagoda Hernik Spalińska, prof. IS PAN, mgr Marzena Kuraś, prof. dr hab. Joanna Maria Sosnowska, dr hab. Przemysław Strożek, dr hab. Tadeusz Zadrożny
- Kontakt
-
Czytelnia Zbiorów Specjalnych czynna: wtorki i czwartki 10.00-14.00
Czytelnia Dokumentacji Teatru czynna: wtorki 10.00-14.00
Biblioteka Hrabiego Leopolda Cicognary jest czynna: wtorki, środy, czwartki, 10.00 - 14.00
zbiory.specjalne@ispan.pltel. 48 22 50 48 257
Prosimy o wcześniejsze umawianie się telefonicznie lub mailowo
dr Magdalena Kasa - kierowniczka Zbiorów Specjalnych i Dokumentacji Teatru
magdalena.kasa@ispan.pldr hab. Jagoda Hernik Spalińska - Dokumentacja Teatru
jagoda.hernik-spalinska@ispan.plmgr Marzena Kuraś - Dokumentacja Teatru
marzena.kuras@ispan.plprof. dr hab. Joanna Maria Sosnowska - Zbiory Specjalne
joanna.sosnowska@ispan.pldr hab. Przemysław Strożek - Zbiory Specjalne
przemyslaw.strozek@gmail.comdr hab. Tadeusz Zadrożny - Biblioteka hr. Leopoldo Cicognary
tadeusz.zadrozny@ispan.pl - Dokumentacja teatralna
-
Zbiory Pracowni gromadzone są w działach:
1. Zbiory Dawne do 1945-
oryginalne fotografie z XIX/XX w. aktorów, dyrektorów teatrów, reżyserów, literatów, zespołów teatralnych, fotografie ze spektakli, projektów teatralnych, scenografii, budynków teatrów (ponad 15 000);
-
afisze dawne XVIII – XX w. warszawskie, lwowskie, krakowskie, wileńskie, poznańskie, lubelskie i z miast prowincjonalnych.
-
programy teatralne, wyc. prasowe;
-
nieliczne rękopisy i druki;
2. Dokumentacja współczesna
-
fotografie z przedstawień,
-
afisze i plakaty
-
programy teatralne
-
zbiór recenzji teatralnych
-
zbiór wycinków prasowych dotyczących poszczególnych aktorów, reżyserów, ludzi teatru
3. Zbiór dokumentacji i materiałów m.in.: Polskiego Ośrodka Międzynarodowego Instytutu Teatralnego – ITI (fotografie, programy, afisze i wyc. pras.) Józefa Galewskiego „Pamiętniki” i zbiór akwarel teatralnych;
4. Schilleriana – bogaty zespół archiwalny w skład którego wchodzi archiwum domowe Leona i Ireny Schillerowej (korespondencja, dokumenty, fotografie, wyc. pras.), a także cenne schilleriana przekazane przez Jerzego Timoszewicza;
5. Zbiór wywiadów przeprowadzanych przez Stanisławę Mrozińską i Stanisława Marczaka-Oborskiego z lat 1958-1961;
6. Zbiór prac magisterskich z zakresy historii i teorii teatru;
7. Repertuary teatrów polskich z lat 1944/45-1970;
8. Materiały różne – maszynopisy artykułów, stenogramy z obchodów jubileuszowych, dyskusji, korespondencja. -
- Biblioteka Hrabiego Leopolda Cicognary
-
Instytut Sztuki PAN jest jedyną w Polsce placówką, która posiada mikrofisze ze zarchiwizowanymi starymi drukami ze słynnej biblioteki Leopolda hr. Cicognary (1767-1834), która od 1824 roku znajduje się w zbiorach Biblioteki Watykańskiej w Rzymie. Kolekcja biblioteczna Cicognary, autora pierwszego zarysu historii nowożytnej rzeźby włoskiej i prac z zakresu teorii klasycyzmu, stanowi cenione i bogate źródło wiedzy o dziejach, praktyce i teorii sztuki oraz kolekcjonerstwie, archeologii i tradycji antycznej. Kopie starych druków na mikrofiszach IS PAN otrzymał bezpłatnie w 1996 roku w ramach The Cicognara Project, dzięki kierującemu tym programem prof. Philippowi Fehlowi oraz wspierającej całość przedsięwzięcia The Samuel H. Kress Foundation.
- Sichergestellte Kunstwerke
-
Katalog Sichergestellte Kunstwerke im Generalgouvernement to drukowane, starannie oprawione i pod względem edytorskim okazałe sprawozdanie Kajetana Mühlmanna, Pełnomocnika Specjalnego do Spraw Sporządzenia Spisu i Zabezpieczenia Dzieł Sztuki i Zabytków Kultury w Generalnym Gubernatorstwie dla okupowanych polskich obszarów, z trwających od października 1939 roku i ukończonych w czerwcu 1940 działań jego i jego urzędu, które miały na celu zabezpieczenie i zajęcie w interesie Rzeszy Niemieckiej, a w efekcie konfiskatę najcenniejszych dóbr kulturalnych z obszaru Generalnego Gubernatorstwa (zob. Zadrożny, Tadeusz Adolfa darem uhonorowanie. „Cenne. Bezcenne. Utracone" 2011 nr 4 s. 38-45). W 521 numerowanych notach opisano wybrane dzieła sztuki i obiekty rzemiosła artystycznego z państwowych, samorządowych, kościelnych i prywatnych kolekcji, które współpracownicy Mühlmanna uznali za godne włączenia do pierwszego wyboru dzieł sztuki zarezerwowanego do dyspozycji Adolfa Hitlera, wodza i kanclerza III Rzeszy. Fotografie większości obiektów w liczbie ponad 480 naklejone na luźne kartony, wymiarami zbliżone do formatu A3, umieszczono w czterech introligatorskich tekach albumowych oprawionych podobnie jak katalog w szare płótno o rzadkim splocie z wytłoczonym na wierzchu nazistowskim orłem ze swastyką w wieńcu. Projekt oprawy katalogu i pudeł albumowych był dziełem Louis Gaigga z Berlina, pudła i katalog oprawiano w zakładzie Oskara Freiberga we Wrocławiu, skład i druk katalogu zlecono wrocławskiej firmie wydawniczej Wilh. Gottl. Korn, czyli czynnej od 1. poł. XVIII w. drukarni Wilhelma Bogumiła Korna. W tej postaci katalog został już udostępniony online na stronach Jagiellońskiej Biblioteki Cyfrowej, a albumy - na stronach Mazowieckiej Biblioteki Cyfrowej.
W zasobach Zbiorów Specjalnych Instytutu Sztuki PAN jest przechowywany egzemplarz katalogu Sichergestellte Kunstwerke im Generalgouvernement sygnowany przez Josepha Rückera, kierownika krakowskiego depozytu Urzędu Pełnomocnika Specjalnego, który jak wnosić z odręcznych korekt, adnotacji i licznych oznaczeń, służył funkcjonariuszom urzędu do kontroli skonfiskowanego zasobu obiektów artystycznych. Dokument ten został zakupiony do zbiorów bibliotecznych Instytutu Sztuki PAN w 1978 roku, a później, po 2001 roku z uwagi na swój szczególny charakter i unikatowe zapisy przeniesiony do Zbiorów Specjalnych, gdzie udostępniany jest na prawach rękopisu. - Regulamin korzystania ze Zbiorów Specjalnych Instytutu Sztuki PAN
-
§1.
Zbiory archiwalne Instytutu Sztuki PAN udostępniane są do prac naukowych i badawczych, a także publikacji z zakresu historii sztuki, teatru, muzyki, filmu, architektury, literatury.
§2.
Prawo do korzystania z Czytelni działu Rękopisów i Dokumentacji Teatru Instytutu Sztuki PAN mają:
a) pracownicy Instytutu Sztuki PAN;
b) pracownicy naukowi innych dyscyplin humanistycznych PAN i wyższych uczelni;
c) doktoranci piszący prace związane z historią nauk o sztuce oraz w uzasadnionych przypadkach studenci na wniosek opiekuna naukowego za zgodą Kierownika Zbiorów Specjalnych;
d) inne osoby działające twórczo w zakresie kultury.§3.
Osoby spoza IS PAN, korzystające ze zbiorów po raz pierwszy, wypełniają i podpisują oświadczenie informujące, że materiały archiwalne mogą być wykorzystywane jedynie na prawach rękopisów i zobowiązują się do podania źródła ich pochodzenia.
§4.
Z materiałów i dokumentów Zbiorów Specjalnych można korzystać na miejscu w czytelni, po wcześniejszym ustaleniu terminu wizyty.
§5.
Czytelnicy dostęp do katalogów i inwentarzy mają w czytelniach Zbiorów Specjalnych mieszczących się w budynku Biblioteki IS PAN:
a) w czytelni Rękopisów
b) w czytelni Dokumentacji Teatru
c) w czytelnia Biblioteki hrabiego Cicognara§6.
Czytelnik wpisuje się do zeszytu odwiedzin. Podaje imię i nazwisko, datę, miejsce pracy, nazwę i numer inwentarza archiwalnego zespołu oraz tytuł pracy, do której materiały są mu potrzebne. Przy danych tych składa swój podpis.
§7.
O możliwości i warunkach udostępnienia konkretnych zespołów archiwalnych informuje dyżurujący pracownik.
§8.
Materiały niezbędne do prowadzonych prac badawczych i publikacji naukowych można zamawiać w postaci skanów, zgodnie z cennikiem usług IS PAN, znajdującym się na stronie: www.ispan.pl
Dokładnych informacji o możliwościach zamawiania kopii w formie elektronicznej i wykorzystywania archiwaliów udziela dyżurujący pracownik.Archiwalia udostępniane są naukowcom, studentom, pracownikom instytucji kultury na miejscu w czytelni. Korzystający ze zbiorów po raz pierwszy zobowiązani są do przyniesienia pisma z miejsca pracy bądź uczelni, zawierającego informacje o temacie i charakterze pracy bądź prowadzonych badaniach. Wgląd w prace doktorskie możliwy jest jedynie po uzyskaniu zgody autora. W czytelni dostępny jest katalog artystów, instytucji, wydarzeń artystycznych. Dokładne opisy zespołów archiwalnych znajdują się w inwentarzach.
Zbiory Specjalne Instytutu Sztuki PAN obejmują bogaty zespół dokumentów, służących badaniom nad historią polskiego życia artystycznego w szerokim tego słowa rozumieniu, w XIX i XX wieku. W Zbiorach jest blisko 2000 numerów inwentarzowych (obejmujących od 1 nawet do kilkuset jednostek archiwalnych), 1983 mikrofilmy, 281 fotokopii i około 1000 mikrofisz. Dostępne są katalogi: alfabetyczny, proweniencyjny, dysertacji doktorskich, sztuk teatralnych, alfabetyczny katalog Archiwum IPS, mikrofilmów i fotokopii. - Historia i charakterystyka zbiorów
-
Zbiory Specjalne Instytutu Sztuki PAN powstały z materiałów i dokumentów, które przekazane przez Ministerstwo Kultury i Sztuki oraz inne placówki państwowe i osoby prywatne, znalazły się w Dziale Rękopisów PIS, powołanym do życia 1 stycznia 1950 roku.
Do najcenniejszych dokumentów należą:-
zespół korespondencji Henryka Rodakowskiego;
-
listy Kamili Rodakowskiej, Jacka Malczewskiego i Marii z Gralewskich Malczewskiej;
-
zespół 889 listów Stanisława Witkiewicza z lat 1868-1914;
-
wspomnienia spisywane przez artystów, takich jak Alfons Karpiński, Kazimierz Lasocki, Stanisław Rzecki, Jan Skotnicki, Ludomir Ślendziński i inni;
-
dokumenty dotyczące bieżącego życia artystycznego, w tym słynne wywiady przeprowadzone w 1950 r. przez historyków sztuki wśród artystów plastyków, a dotyczące kwestii realizmu socjalistycznego;
-
archiwum Mieczysława Rulikowskiego, składające się z ponad 120 pozycji inwentarzowych z zakresu teatru, literatury, plastyki, bibliologii i czasopiśmiennictwa.
W połowie lat 60. rozpoczęto systematyczne włączanie do Zbiorów dokumentów rękopiśmiennych z zakresu historii i dokumentacji teatru, a także materiałów pochodzących z Zakładów Filmu, Muzyki i Sztuki Ludowej. Wśród nich wiele dotyczyło produkcji filmowej (scenariusze i programy filmowe), dramatopisarskiej i literackiej z okresu realizmu socjalistycznego. Tego samego okresu dotyczą materiały z ówczesnych konferencji naukowych i programowych. Ich uzupełnieniem jest przejęte w latach 70. Archiwum Juliusza Starzyńskiego szeroko dokumentujące działalność twórcy i dyrektora PIS. Z osobą Starzyńskiego łączy się również znajdujące się w zbiorach od początku istnienia PIS, całkowicie zachowane i obejmujące blisko sto woluminów, Archiwum Instytutu Propagandy Sztuki, którego był dyrektorem w latach 1935-1939.
W Zbiorach Specjalnych znajdują się również Archiwum ZZPAP w Warszawie z lat 1933-1939 oraz Archiwum Bloku Zawodowego Polskich Artystów Plastyków z lat 1934-1939. Na uwagę zasługuje zachowane w całości Archiwum wystawy paryskiej w 1925 roku. Bardzo specyficzną pozycję stanowią zespoły Archiwum Konserwatora Zabytków przy Komisariacie Rządu m. st. Warszawy z lat 1919-1939 oraz Archiwum Konserwatora Zabytków Województwa Łódzkiego z lat 1921-1939. Obok wymienionych źródłem wielorakich badań są zbiory wycinków gromadzonych niegdyś przez takich wybitnych przedstawicieli kultury polskiej w 1 połowy XX wieku jak Mieczysław Treter, Mieczysław Rulikowski i Wacław Husarski.
Do Zbiorów Specjalnych napływały archiwalia z całej Polski, a wśród nich spuścizny takich artystów, jak Władysław Jarocki, Franciszek Siedlecki, Wojciech Stattler, Stefan Zbigniewicz, Stanisław Majchrzak, Zygmunt Waliszewski, Sasza Blonder, Irena Lorentowicz, dokumenty Józefa Chełmońskiego, Józefa Męciny-Krzesza, rodziny Pugetów, Ludwika Gardowskiego, Stanisława Szukalskiego, listy Władysława Strzemińskiego do Juliana Przybosia, dzienniki i listy Jadwigi Rapackiej. Także pracownicy Instytutu przekazywali materiały przez siebie zgromadzone w trakcie pracy naukowej, jak np. oddane przez Władysławę Jaworską i Jerzego Sienkiewicza archiwalia dotyczące Tadeusza Makowskiego czy przekazane już w latach 90. przez Janinę Wiercińską materiały warsztatowe do monografii zapomnianego krytyka Teodora de Wyzewa, a także liczne notatki Andrzeja Ryszkiewicza. Do Zbiorów trafiają również spuścizny po zmarłych, wybitnych historykach sztuki, jak np. dokumenty pracy badawczej Piotra Bohdziewicza, Ireny i Andrzeja Jakimowiczów, Jerzego Sienkiewicza, Mieczysława Wallisa i historyka architektury Feliksa Markowskiego oraz dokumenty osobiste ludzi silnie związanych ze środowiskiem plastyków i historyków sztuki, działających na obu tych polach jak Romana Gintyłłówna.
Pierwszym dużym teatralnym i literackim zespołem archiwalnym, który trafił do Zbiorów Specjalnych w pierwszej połowie lat 60. jest bezcenne Archiwum Tadeusza Rittnera, przywiezione z Wiednia przez Zbigniewa Raszewskiego. Do końca lat 70. przekazywano do Zbiorów Specjalnych z Dokumentacji Teatru i Zakładu Historii i Teorii Teatru m.in.: archiwalia Michała Bałuckiego, Stanisławy Wysockiej, Jana Mrozińskiego a w późniejszych latach Franciszka Siedleckiego, Michała Chomińskiego, Stanisława Krzesińskiego, Wincentego Rapackiego, Julii Rylskiej, Heleny Modrzejewskiej, Leona i Janusza Stępowskich, Teofila Trzcińskiego, Ireny Solskiej. Kolejne, ważne kolekcje teatralne trafiały do Zbiorów Specjalnych jako dary lub kupowane były przez Instytut Sztuki. Należą do nich: Archiwum Edmunda Wiercińskiego, przekazane przez Marię Wiercińską w 1970, Archiwum Arnolda Szyfmana przekazane przez Ewę Szyfman w 1971, Archiwum Mieczysława Kotlarczyka z pełną dokumentacją Teatru Rapsodycznego, kupione w 1986, Archiwum Wilama Horzycy, przekazane w 1987, Stanisława Witolda Balickiego, kupione 1987, Toli Korian, przekazane przez Tymona Terleckiego w 1990. W latach 90. najważniejsze nowoprzybyłe zespoły to archiwa: Zofii Lindorf, Janusza Warneckiego, Stanisława Marczaka-Oborskiego i Tadeusza Siverta.
Zbiory Specjalne gromadzą nie tylko materiały dotyczące plastyki i teatru, ale również innych dziedzin aktywności artystycznej i naukowej. I tak znajdują się tu Wspomnienia filmowe Józefa Galewskiego z lat 1907-1944, wspomnienia Antoniego Krzemińskiego dotyczące powstania pierwszego kina w Polsce, prace warsztatowe Jerzego Toeplitza.
Muzykalia znajdujące się w Zbiorach Specjalnych to przede wszystkim mikrofilmy utworów kompozytorów, takich jak: Józef Elsner, Kacper Förster, Tadeusz Jarecki, Karol Lipiński, Witold Maliszewski, Zygmunt Noskowski, Henryk Wieniawski, Władysław Żeleński oraz Alessandro i Domenico Scarlatti. Dysponujemy mikrofilmami średniowiecznych rękopisów liturgiczno-muzycznych, tabulatur lutniowych i organowych, a także traktatów z zakresu teorii muzyki. Do muzykaliów należą również: archiwum muzykologa i kompozytora Zdzisława Jachimeckiego, dokumenty MWRiOP dotyczące reformy szkolnictwa muzycznego w latach 1928-1929 oraz archiwum Toli Korian (rękopisy utworów kompozytorów polskich, francuskich, angielskich i niemieckich).
Materiały z zakresu literatury to przede wszystkim listy polskich pisarzy występujące w różnych zespołach korespondencji, jak np. listy Michała Choromańskiego, Kazimiery Iłłakowiczówny, Jarosława Iwaszkiewicza, Jana Karłowicza, Jana Augusta Kisielewskiego, Juliana Klaczki, Cypriana Norwida, Wincentego Pola, Karola Huberta Roztworowskiego, Lucjana Rydla, Kazimierza Przerwy-Tetmajera, Juliana Tuwima, Stanisława Wyspiańskiego, Emila Zegadłowicza, Tedeusza Boya-Żeleńskiego, Stefana Żeromskiego. W Zbiorach znajdują się również autografy literackie, głównie drobne utwory różnych autorów m.in. Seweryna Goszczyńskiego, Józefa Ignacego Kraszewskiego, Teofila Lenartowicza, Kamila Cypriana Norwida, Wincentego Pola, Adama Pługa, Władysława Syrokomli, a także rękopisy dramatów Dominika Magnuszewskiego.
W ciągu lat 90. Zbiory wzbogaciły się o archiwa Kazimierza Mitery, Eleonory Plutyńskiej, Bohdana Urbanowicza oraz równie cenne, mniejsze zespoły jak na przykład dokumenty artystycznych rodzin Ostrowskich, Ejsmontów, Szererów i Geppertów, spuścizna Jana Rembowskiego, korespondencja Feliksa Rychlinga. -