„Wielkie dzieło inwentaryzacji”. Działalność Centralnego Biura Inwentaryzacji Zabytków Sztuki w II Rzeczypospolitej i jego znaczenie dla badań i ochrony zabytków

Seria: Dysertacje Doktorskie Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk, pod redakcją Joanny M. Sosnowskiej
t. XXV pod red. Grażyny Walugi

Książka poświęcona działalności Centralnego Biura Inwentaryzacji Zabytków Sztuki wpisuje się w obszar badań nad procesem instytucjonalizacji historii sztuki czy dziejami historii sztuki jako dyscypliny naukowej. Dyscypliny – dodajmy – dla której obok instytutów akademickich i muzeów równie duże znaczenie miały organy sprawujące ochronę nad zabytkami. Utworzenie Biura w strukturach ministerialnych w 1929 r. było wprawdzie wielkim sukcesem, ale jednocześnie istotną redukcją w stosunku do pierwotnych planów. Ten swoisty kompromis leżący u zarania CBI stanowi wręcz cechę charakterystyczną tej instytucji, która musiała dokonywać nieustannych wyborów między ambicjami państwa zachodnioeuropejskiego a realnymi możliwościami kraju wciąż jeszcze podnoszącego się z upadku porozbiorowego. Ostateczny kształt inwentaryzacji zabytków był więc wypadkową różnych czynników, zarówno naukowych, jak i czysto pragmatycznych – zwłaszcza, że prace przypadły na czasy wielkiego kryzysu.

CBI poprzez swą działalność realizowało dwa zasadnicze cele: „teoretyczny” (tj. prace naukowe z zakresu historii sztuki) i „praktyczny” (tj. ochrona zabytków). Przy czym dobitnie wyrażano przekonanie o dwoistym charakterze sztuki polskiej – z jednej strony stanowiła ona integralny element kultury łacińskiej, z drugiej zaś podkreślano jej „odrębny” i „swoisty” charakter świadczący o wkładzie do dorobku „ogólnoludzkiego”. Prace inwentaryzacyjne zmierzały w dalszej perspektywie do stworzenia syntezy sztuki polskiej, co było swoistym sprawdzianem dojrzałości dyscypliny naukowej w danym kraju, a tym samym miało znaczenie legitymizujące byt państwowy.

Należy zauważyć zewnętrzne wobec potrzeb dyscypliny naukowej znaczenie inwentaryzacji zabytków, które pozwalało ukazać, a czasem nadmiernie akcentować jednolitość kulturową odrodzonej Rzeczypospolitej. W działalności CBI dostrzegalne są aspekty patriotyczne, inwentaryzacja pozwalała bowiem na bliższe rozpoznanie zasobu zabytków, a tym samym uchwycenie ich odmian regionalnych i – jak sądzono – charakteru narodowego. Problem narodowości był istotnym czynnikiem wartościującym zabytki, a dążenie do wyodrębnienia cech rodzimych sztuki dawnej tworzonej na ziemiach polskich mieściło się w paradygmacie dyscypliny obowiązującym w dwudziestoleciu międzywojennym w całej Europie.

W świetle niniejszej książki CBI jawi się jako instytucja o dziejowym znaczeniu dla badań i ochrony zabytków, której działalność wyznaczyła kierunek dalszych prac na kolejne dziesięciolecia.

Z recenzji prof. dr hab. inż. arch. Małgorzaty Rozbickiej:
 

Książka stanowi obszerne studium, które w ujęciu analityczno-interpretacyjnym prezentuje genezę i przebieg wypracowywania programu, struktury organizacyjnej i metod działania, a także dokonania Centralnego Biura Inwentaryzacji Zabytków Sztuki. Instytucji, która choć powstała i funkcjonowała w trudnych i zmiennych warunkach społeczno-gospodarczych lat 1929–1939, często wymagających stosowania rozwiązań kompromisowych, to miała zasadniczy wpływ na kształtowanie podstaw merytorycznych i instytucjonalnych ochrony zabytków, nie tylko w okresie międzywojennym, ale także w powojennej Polsce. Istotną wartość merytoryczną książki stanowi wykazanie przez Autora znaczącej roli, jaką ochrona zabytków, w tym działalność inwentaryzatorska CBI, odgrywała wpaństwowotwórczej polityce kulturalnej II Rzeczypospolitej. Polityce nakierowanej z jednej strony na potwierdzenie przynależności polskiej spuścizny artystycznej do kultury łacińskiej, a z drugiej – na ukazanie szczególnych rysów jej odrębności i narodowej tożsamości (mimo różnic regionalnych), cow perspektywie miało stworzyć merytoryczne podstawy do opracowania kompletnej syntezy sztuki ziem polskich.