FOTOGRAFIA DOKUMENTACYJNA
ARCHIWUM TOWARZYSTWA OPIEKI NAD ZABYTKAMI PRZESZŁOŚCI
POSZUKIWANIE POLSKIEGO DZIEDZICTWA KULTUROWEGO

W roku 2005, dzięki współpracy Instytutu Sztuki PAN i Stowarzyszenia Liber Pro Arte z Ministerstwem Kultury i Dziedzictwa Narodowego rozpoczęliśmy nowatorski na polskim gruncie projekt naukowej digitalizacji zbioru fotograficznego Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości (1906-1939) najważniejszego archiwum ikonograficznego polskich zabytków. Dzięki grantowi Ministerstwa Naukii Szkolnictwa Wyższego z roku 2007 udało nam się przeprowadzić badania nad rolą Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości w kształtowaniu pojęcia dziedzictwa kulturowego, a efektem naszej pracy jest książka „Polskie dziedzctwo kulturowe u progu niepodległości. Wokół Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości”. Nasze badania przedstawialiśmy również dwukrotnie w ramach cyklu konferencji „Photo Archives and the Photographic Memory of Art History” (współogranizowanego przez Max-Planck Gesselschaft, Courtauld Institute of Art oraz Institute of Fine Arts w Nowym Jorku) oraz na konferencjach organizowanych przez Naczelną Dyrekcję Archiwów Państowych. Dzięki dofinansowaniu z Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki zamierzamy w roku 2014 udostępnić wydawnictwo multimedialne z naukową bazą danych zachowanej spuścizny Towarzystwa Opieki Opieki nad Zabytkami Przeszłości, której najważniejszym elementem jest archiwum fotograficzne.
Przez pojęcie naukowej digitalizacji rozumiemy nie tylko cyfryzację każdego elementu zbioru zgodnie z przyjętymi normami dobrych praktyk, ale również ich pełne naukowe opracowanie,z kwestionariuszem pytań, który daleko wykracza poza dotychczasowe rozumienietego archiwum fotograficznego jako repozytorium ikonograficznego. Każda fotografia ma swoistą biografię, uwarunkowaną historycznym momentem jej powstania, możliwościami technologicznymi, jej miejscem w kontekście danego archiwum, czy znaczeniem i funkcjom jej nadawanym, zmieniającym się wraz z upływem czasu.Wkwestionariuszu badawczymuwzględniliśmy więc informacje zawarte na opracowywanych przez nas fotografiach, takie jak pieczątki i sygnatury fotografów, kolekcjonerów, informacje o dacie wykonania fotografii, wszelkiego rodzaju adnotacje pojawiające się na tekturkach, na których naklejone są pozytywy, szczegółową analizę, tego co na fotografii przedstawione.Pozwoli nam to nie tylko znaczne poszerzenie tematyki badawczej, która obejmie takie zagadnienia jak historia nauki, etnografia, historia muzealnictwa kolekcjonerstwa oraz dzieje polskiej inteligencji, ale przede wszystkim na wydobycie pierwotnych funkcji i znaczenia tej kolekcjiktóra nie powinna być określana jako archiwum polskich zabytków lecz raczej jako archiwum polskiego dziedzictwa kulturowego.
Ważny zespół zdjęć wykonany został w krótkim okresie dzielącym powstanie Towarzystwa w 1906 r.
a pierwszymi latami niepodległości, czyliwczasie rozpadu wielkich imperiów i walki narodów Europy środkowej o własną państwowość, gdy określenie własnej narodowej tożsamości i odrębności kulturowej odgrywało zasadniczą rolę.Wówczas, nieraz po raz pierwszy w planowej i zorganizowanej akcji wykonano fotografie elementów polskiego dziedzictwa kulturowego, które dziś wydają nam się oczywiste takich, jak głowy wawelskie, arrasy, ruiny zamków w Czerskui Ogrodzieńcu,czy wnętrza Łazienek Królewskich. Wizerunki te rozpropagowane zostały za pomocą prasy, pocztówek, wydawnictw wśród społeczeństwa jako ważny łącznik spajający naród i świadczący o jego odrębności. Liczne zdjęcia krajobrazów polskich, drewnianych wsi i kościołów, ich mieszkańców w charakterystycznych strojach regionalnych, a także elementów określanych jako „etnograficzne” (kołyski, wozy na siano, czy łyżniki) pokazują „szerokie” podejście do pojęcia dziedzictwa kulturowego i zabytku, charakterystyczne dla tego okresu i pokazują, że archiwum to było tworzone wspólnie nie tylko przez pierwszych polskich historyków sztuki, ale w równej mierze i historyków, krajoznawców etnografów czy archeologów, dla których pojęcia: skarby kultury - zabytek – krajobraz – kultura ludowa wzajemnie się przenikały.
 

Piotr Jamski, Ewa Manikowska